دین و سیاست

شهید مطهری در کتاب بررسی نهضت های صد ساله اخیر،در بخش آخری کتاب به بررسی افات  نهضت ها و جنبش ها پرداخته و در با برشمردن نکاتی راه را برای نیروهای جنبش روشن کرده است.یکی از نکات اصلی و قابل توجه برشمرده شده که سایر اندیشمندان همچون کواکبی،در این باب ،هم بر آن اتفاق نظر دارند ،مطرح کردن و مشخص ساختن آن چیزی است که بعد از رفع استبداد ، قصد جایگزینی آن را خواهید داشت.البته قابل ذکر است که این امر صرفاٌ مربوط به انقلاب ها نمی شود و شامل هرگونه حرکت اصلاح طلبانه هم خواهد بود .

در تعمیم این قضیه با شرایط امروزی،در اینکه می بایست طرحی نو درانداخت شکی نیست اما یک مسئله قبل از پرداختن به این بحث وجود دارد و یا اینکه اولین مسئله ای است که به آن پرداخته می شود به نظر می رسد این باشد که:آیا همچنان سیاست ما عین دیانت ما هست یا خیر؟و آیا ما هنوز می خواهیم دین به همین نحو در سیاست دخالت کند یا خواهان جدایی آنها هستیم؟ شاید پاسخ به این سوال کمی آسان به نظر برسد. آسان از این جهت که می توان گفت در طی این چند ماهه و با جنایاتی که در طی این دوران به اسم دفاع از نظام بر مبنای اسلام و ولایت و با توجیه مذهبی انجام شد ،بیشترین نشانه ها به سمت دین و دخالت بی جای او در سیاست رفت و سوءاستفاده ای که از دین برای پیش برد مقاصد شد،باور دخالت دین در سیاست را در اذهان به چالش کشید و تفکر سکولار را قوت بخشید و نتیجه آن که دین می بایست از سیاست جدا شود و بنای جامعه آینده بر این سنگ می بایست باشد.هرجا دین با حاکمیت همراه شده،تنها ابزاری برای سوء استفاده حاکمیت شده و بس و مصیبتی که  اروپا در طی 10 قرن یا بیشتر کشیده از این باب بوده و تجربه این 30 ساله در ایران هم مبین چیزی غیر از این نیست .

اما یک سوال کوچک در این لحطه ایجاد می شود!آیا باید تفاوت قائل شد بین آنچه که هست و آنچه که باید باشد و یا می توانست باشد؟

قصد من از این سوال این است که آیا مشکل از دین است و یا مشکل از حاکمیت و به طورکلی صاحبان قدرت که دین وسیله ای می شود برای باقی ماندن قدرت در دست آنها؟و آیا به راستی دلیل اصلی مشکل امروزی ما به دلیل همراهی دین با سیاست است؟و آیا تجربه قرون وسطی در کشور ما در حال تکرار مجدد است؟ شاید عده زیادی از دوستان بر این عقیده باشند اما من مذهب و دین را دلیل این شرایط نمی دانم!جدای از اینکه اسلام را دینی سیاسی می دانم ،بر این اعتقادم که مشکل این سرزمین و آدم هایش نه به مذهب مربوط می شود و نه اسلام! که بسی سابقه ای طولانی دارد!

مشکل مرمان این سرزمین را این میدانم که همواره  دوست می داشتند حرف آخر ر ا یک نفر بزند!حال می خواهد نامش پادشاه باشد می خواهد رهبر مذهبی! هرچند این قدرت به دست مذهب نیفتاد تا دوره کنونی!مذهبی که شاید در راس نه که همیشه همراه و یاور پادشاهان بود!و به قول دوستی عصای دست دیکتاتوران؛چه بسا که اگر موبدان زرتشتی ساسانی به همراهی خسروپرویز نمی بودند و درد ملت درد انها بود و نه از طبقه ای دیگر ،این سرزمین به دست مسلمانان فتح نمی شد و قلب های خسته از جامعه طبقاتی دوران ساسانی به اسلام نمی گرویدند!!!و ارزش برابری و آزادی برای جان آزاد ایرانیان شیرین نمی آمد که تشنه آن بودند.

من مشکل اصلی این سرزمین را نه مذهب که سابقه طولانی ذهنی که از خود و حاکمان در ذهن دارند ،می دانم!مردمانی همیشه بر این عادت بوده اند که یک پادشاه،یک خدا!بر انها حکم براند وهمه مطیع او باشند.آن هنگام که در یونان ،فضایی چون آگورا شکل می گیرد به منظور حضور شهروندان برای تصمیم گیری در تمامی امور سیاسی و اجتماعی،در ایران بنای تخت جمشید ساخته می شود برای بیان قدرت و اقتدار امپراطوری!از 5قرن پیش از میلاد در یونان دموکراسی هرچند ناقص اجرا می شد و در ایران نظام تک صدایی!! بر فرض که پادشاه عادل و نیکوکار! اما در اصل موضوع چندان توفیری ندارد!قدرت در دست یک نفراست !تفاوت تفکر و نوع نگاه متفاوت را به زندگی می بینید؟ مشکل این سابقه ذهنی است که در حافظه تاریخی تک تک ما حک شده. از بعد از اسلام هم که شرایط بغرنج تر ،که  به همان نحو ادامه پیدا می کند !که اگر در گذشته پادشاه ،خدای روی زمین محسوب می شد  و نماینده خداوند بر روی زمین اکنون خلیفه مسلمین ،جانشن پیامبر نام دارد!! می توان گفت مشکل اصلی این سرزمین همواره در دو عامل خلاصه می شود: 1)باقی گذاردن مردم در نا آگاهی که به آنچه که دارند راضی و شاکر باشند واینها همه از برکات خداوندگان ،پادشاه پادشاهان است .اگر هم بودند انسانهایی که علم آزادیخواهی بر می افراشتند و یا دانشمندانی که کلامی از آزادی و حق می گفتند؛در این صورت یا به حضور پادشاه تحت کنترل فراخوانده می شدند یا سر به نیست! 2)استفاده از ناآگاهی و غفلت مردم وسوء استفاده از  باورهای مذهبی آنها چه زرتشت چه اسلام

اینکه ایران کشوری همواره دیکتاتور زده است بر کسی پوشیده نیست و بیش از علت مذهب و دیانت،سادگی و غفلت و ناآگاهی آنها ست! که البته دین تبدیل شد به بهترین وسیله برای افیون توده ها که خیلی راحت تر از دیکتاتوری همراه با قدرت و زورگویی مستقیم،حکم می راند و حکومت می کند.

مشکل حافظه ما است که عادت ندارد به شور ومشورت! نمی داند راه و اصول تصمیم گیری جمعی!شاید اگر آن زمان که افلاطون و ارسطوهایی که در یونان به دنبال اجرای دموکراسی بودند،ایران نیز اینگونه می بود اکنون چنین شرایطی نداشتیم!که حداقل می دانستیم راه دیگری نیز برای کشورداری وجود دارد!

وظیفه امروز ما،اگرچه دشوار می نماید این است:

در ذهن تک تک مردمانمان این اندیشه را بارور کنیم که «انسان آزاد است و هیچ کس حق به برده گرفتن روح و جسم تو را ندارد!حال چه به زور واجبار پادشاه چه به اسم دین!

*پاورقی:آنچه که گفتم بیان سوال و به چالش کشیدن ذهن است.خود من هنوز به  اعتقاد کامل نرسیده ام که دین می بایست از سیاست جدا شود و ریشه مشکلات را در جایی دیگر می بینم.در عین اینکه دخالت آن در سیاست را به همین نحو دارای مشکل میبینم و نیازمند به اصلاح!و بحث در این رابطه را لازم می دانم،حداقل برای روشن شدن ذهن خودم!و شاید رسیدن به نتیجه ای در خور توجه!

*یک چنین عنوانی نیازمند بحث و گفت و گوی بیشتری است،اگر مایل بودید کمی بیشتر به آن بپردازیم با نظراتتان.